Odpady i produkty uboczne: jak podzielić wartość surowca między kilka wyjść

Ewidencja odpadów produkcyjnych zaczyna się od decyzji, ile wartości surowca przypada na każde wyjście. Gdy z kłody powstają tarcica, listwy, drewno opałowe i trociny, każdemu wyjściu przypisuje się „Cost share”, suma udziałów równa się 1, a koszt wytworzenia wyjścia to udział w wartości surowca. Od wyboru udziału zależy, czy drewno opałowe kosztuje 20 PLN za metr przestrzenny, czy 24 PLN, i ile zysku pokaże miesiąc, w którym sprzedano tylko tarcicę.

Przykład jest umowny: tartak na 12 osób przecina 10 m³ kłody po 500 PLN za metr sześcienny wraz z dostawą.

Czym są produkcja główna, produkt uboczny i odpady?

Produkcja główna to to, dla czego surowiec się kupuje. Z kłody to tarcica. Produkt uboczny powstaje równocześnie i ma własną cenę, na przykład listwy z odcinków. Odpady to reszta uzysku. Część z nich ma cenę rynkową albo możliwość wykorzystania, jak drewno opałowe i trociny, i zwykle nazywa się je użytkowymi. Inna część wartości nie ma, wywozi się ją albo utylizuje.

W ewidencji producenta pojawia się tu jedno pytanie. Wartość surowca w chwili przecinania jest jedna, a wyjść cztery. Produkty uboczne i odpady użytkowe wycenia się według przyjętej zasady, a zasadę utrwala się w polityce rachunkowości. Szczegóły dla konkretnej firmy potwierdza główna księgowa, niżej jest tylko arytmetyka zarządcza.

Jakie dane są potrzebne do podziału wartości surowca?

Niżej wykaz wyjść z 10 m³ kłody i ceny ich możliwej sprzedaży.

Wartość surowca 10 m³ × 500 PLN = 5 000 PLN. Koszty przecinania (wynagrodzenie operatora, energia) w przykładzie nie są uwzględnione.

Jak podzielić wartość surowca przy ewidencji odpadów produkcyjnych?

Pierwsza metoda dzieli według wartości rynkowej wyjść. Udział każdego wyjścia to jego wartość według ceny sprzedaży podzielona przez łączne 6 000 PLN. Tarcica 5 250 / 6 000 = 0,875. Listwy 600 / 6 000 = 0,100. Drewno opałowe 120 / 6 000 = 0,020. Trociny 30 / 6 000 = 0,005. Suma udziałów 0,875 + 0,100 + 0,020 + 0,005 = 1.

Koszt wytworzenia wyjścia to 5 000 PLN pomnożone przez udział.

Suma wychodzi 4 375 + 500 + 100 + 25 = 5 000 PLN. Każde wyjście ma jednakowy narzut 20% do kosztu (6 000 / 5 000), więc żadne nie wygląda na stratne ani nadmiernie zyskowne. To właściwość właśnie tej metody.

Druga metoda wycenia produkty uboczne i odpady użytkowe według ceny możliwego wykorzystania, a resztę wartości przypisuje do głównego. Listwy 600, drewno opałowe 120, trociny 30 - razem 750 PLN. Na tarcicę zostaje 5 000 - 750 = 4 250 PLN, czyli 850 PLN za metr sześcienny. Udziały 0,850 dla tarcicy, 0,120 dla listew, 0,024 dla drewna opałowego i 0,006 dla trocin dają 1. Wyjścia uboczne w tej metodzie nie mają narzutu. Cały zysk z partii widać na tarcicy, 1 050 - 850 = 200 PLN na m³.

Trzecia metoda, według liczby jednostek wyjścia, tu nie działa. Wyjść jest 5 + 2 + 5 + 5 = 17 jednostek, na każdą przypada 5 000 / 17 ≈ 294,12 PLN. Jednostka trocin dostałaby 294,12 PLN przy cenie sprzedaży 6 PLN. Taki podział nadaje się wyjściom o jednakowej wartości, jak krzesła jednego modelu.

Jak wybór metody zmienia zysk miesiąca?

Jeśli sprzedano wszystko, zysk łączny jest jednakowy, 6 000 - 5 000 = 1 000 PLN. Różnica pojawia się, gdy część wyjść nie została sprzedana.

Niech w miesiącu sprzedano tylko tarcicę, 5 m³ za 5 250 PLN, a listwy, drewno opałowe i trociny leżą na magazynie.

W pierwszym przypadku 5 250 - 4 375 = 875 PLN i stan 500 + 100 + 25 = 625 PLN. W drugim 5 250 - 4 250 = 1 000 PLN i stan 600 + 120 + 30 = 750 PLN. Oba warianty w sumie dają 5 000 PLN (4 375 + 625 oraz 4 250 + 750). Drugi pokazuje więcej zysku w miesiącu, w którym produkty uboczne nie są jeszcze sprzedane, a pierwszy odkłada część zysku do chwili ich sprzedaży.

Jak ocenić cenę możliwego wykorzystania odpadów?

Za cenę odpadu bierze się kwotę, którą zakład dostanie po kosztach sprzedaży. Jeśli drewno opałowe sprzedaje się po 24 PLN, ale załadunek i dostawa do klienta kosztują 4 PLN za metr przestrzenny, cena netto wynosi 20 PLN. Dla trocin 6 PLN minus 1 PLN za załadunek daje 5 PLN. Wartość drewna opałowego 5 × 20 = 100 PLN, trocin 5 × 5 = 25 PLN.

Łączna wartość wyjść wynosi wtedy 5 250 + 600 + 100 + 25 = 5 975 PLN. Koszt drewna opałowego według wartości netto wyjść to 5 000 × 100 / 5 975 = 83,68 PLN wobec 100 PLN w rachunku według cennika. Różnica 16,32 PLN jest niewielka, jednak dla wyjść o małej wartości koszty sprzedaży wyraźnie zmniejszają udział. Dla odpadów bez nabywcy cena netto równa się zeru albo kwocie ujemnej, i taka pozycja dostaje udział zerowy albo wymaga osobnej decyzji w polityce rachunkowości.

Jak dodać koszty przecinania do podziału?

Do wartości wyjść wchodzi także praca nad kłodą. Załóżmy, że przecinanie kosztowało 500 PLN, w tym wynagrodzenie operatora 400 PLN i energia 100 PLN. Wtedy dzieli się 5 000 + 500 = 5 500 PLN. Według tych samych udziałów tarcica dostaje 5 500 × 0,875 = 4 812,50 PLN, listwy 550 PLN, drewno opałowe 110 PLN, trociny 27,50 PLN. Suma 4 812,50 + 550 + 110 + 27,50 = 5 500 PLN.

Na jednostkę wychodzi 962,50 PLN za metr sześcienny tarcicy, 275 PLN za metr sześcienny listew, 22 PLN za metr przestrzenny drewna opałowego i 5,50 PLN za metr sześcienny trocin. Narzut tarcicy do kosztu spada do 1 050 / 962,50 - 1 = 9,1%, i taki sam jest dla pozostałych wyjść, bo 6 000 / 5 500 = 1,091. Zysk partii przy sprzedaży wszystkiego 6 000 - 5 500 = 500 PLN.

Co zrobić ze stratami surowca, które nie stały się wyjściem?

Część objętości kłody znika jako rzaz, kora i wysychanie. Osobnego udziału takie straty nie mają, suma udziałów równa się 1 między wyjściami, więc ich wartość spada na wyjścia. Jeśli kłoda jest gorsza i tarcicy wychodzi 4,5 m³ zamiast 5 m³, to przy niezmiennym udziale 0,875 metr sześcienny tarcicy kosztuje 4 375 / 4,5 = 972,22 PLN zamiast 875 PLN, czyli o 11% więcej. Dlatego uzysk tarcicy z kłody kontroluje się na każdej partii, a udziały przegląda się, gdy zmieniają się ceny albo asortyment wyjść.

Jaki wzór rozliczenia udziałów dla specyfikacji demontażu?

Dla kontrolera to jeden arkusz na surowiec. Wypełnienie zajmuje pięć kolumn, ostatnia przenosi się do specyfikacji.

Udziały liczy się według bieżących cen i przegląda, gdy ceny wyjść się zmieniły.

Jak to ująć w Bimp?

Bimp to ukraiński chmurowy system ERP dla producentów. Rozbiór surowca na wyjścia ujmuje dokument „Disassembly” (rozłożenie wyrobu na komponenty). Najpierw w karcie surowca tworzy się specyfikację demontażu, dodaje wszystkie wyjścia i wpisuje w kolumnie „Cost share” współczynniki z arkusza. Suma udziałów ma równać się 1, inaczej Bimp zablokuje księgowanie.

Potem w sekcji Production → Disassembly tworzy się dokument. W lewym panelu wskazuje się „Product write-off warehouse”, „Production date” i osobę odpowiedzialną. Na karcie „Products” dodaje się surowiec (w przykładzie „Brzoza kłoda surowa”), ilość i specyfikację, a przycisk Create batches przygotowuje partie dla wyjść. Na karcie „Materials” sprawdza się ilość, „Cost share”, „Post to” i numer partii każdego wyjścia. Dokument się księguje, a Bimp spisuje surowiec, przyjmuje wyjścia i rozlicza koszt według udziałów. Jeśli podział za każdym razem jest inny, udziały podaje się wprost w tabeli materiałów dokumentu.

Rozliczenie widać w raporcie „Disassembly cost” z kolumnami „Amount” i „Amount + Additional costs”. Pierwsza pokazuje podstawowy podział według udziałów, druga dodaje koszty demontażu z dokumentów „Additional costs” i „Piecework pay”. Szczegółowa instrukcja jest w artykule Demontaż, a ogólna logika kosztu - w artykule Metody kosztu wytworzenia. Jak koszt składa się w wyrobie, opisuje strona Bimp dla producentów.

Co robi Bimp, a czego nie robi?

Bimp rozbiera surowiec na wyjścia, spisuje go, przyjmuje każde wyjście z osobną partią i dzieli koszt według udziałów ze specyfikacji albo z tabeli dokumentu. Blokuje księgowanie, jeśli suma udziałów nie równa się 1, i pokazuje wynik w raporcie o zdemontowanej produkcji.

Samych udziałów Bimp nie dobiera. Wybór metody, cenę możliwego wykorzystania odpadów i przegląd udziałów przy zmianie cen określa kontroler. W Bimp nie ma osobnego typu „produkt uboczny” czy „odpady”, wyjście zakłada się jak zwykły produkt w słowniku towarów. Koszty demontażu z dokumentów „Additional costs” i „Piecework pay” raport pokazuje osobną kolumną „Amount + Additional costs”, a ich podział między wyjścia kontroler sprawdza według raportu.

Co pokazał rachunek na 10 m³ kłody?

5 000 PLN za kłodę rozeszło się między tarcicę, listwy, drewno opałowe i trociny zależnie od metody. Według wartości rynkowej tarcica dostała 4 375 PLN, według ceny możliwego wykorzystania 4 250 PLN, a różnica 125 PLN zmieniła zysk miesiąca. Trociny dostały 5 PLN za metr sześcienny zamiast 294,12 PLN, które dałby podział według liczby jednostek.

Często zadawane pytania